Hagit Alang sa mga Bisaya

Ang kultura sa usa ka grupo sa katawhan gipadayag sa ilang pinulongan. Busa daghan kaayog pulong ang mga Eskimo alang sa “snow” kay mao man kini ang ilang kalibotan, samtang kita walay takdo nga ikatugbang niini sa lumad natong pinulongan kay wala may “snow” sa atong palibot.Apan ang mga Pilipino daghan sab ug terminolohiya alang sa “rice” kay mao man ning atong gikaon sa adlaw-adlaw. Duna tay bugas, bugas-mais, humay; lainlaing klase sa bugas –denorado, pilit (lainlaing klase sab sa pilit), ugbp; ang luto na nga bugas – kan-on, bahaw, sinanglag, linugaw; naa pa tay gihulam sa Espanyol nga arroz a la valenciana, arroz caldo, paella, ugbp; naa say mga pagkaon nga gihimo gikan sa bugas –puto, biko, palitaw, bitso-bitso, suman, bibingka, ugbp. Kini usa lamang ka ilustrasyon sa kamahinungdanon sa pinulongan alang sa katunhayan sa usa ka kultura.

Buhi ang lengwahe, mapun-an kini – pananglitan, karong bag-o, naa na sab tay kompyuter, internet, video, digital, video cam, ugbp sa pagpasabot nga miabot na ang teknolohiya sa atong kultura. Samtang nangawala na ang ubang mga pulong nga wala na gamita –busa tingali naglisod kaayo ta sa pasulit nga gipakig-ambit ni Tomas kay wala na nato masugoki kining mga pulonga.

Sa ato pa, ang pinulongan ang salamin sa kultura. Ug kay kita natawo man sulod sa usa ka kultura, makaingon kita nga ang atong sinultihan maoy bentana sa atong pagkamao. Kung ilimod nato ang atong pagkamao, unsa may atong barogan? Mga langyaw nga tinan-awan o opinyon kay mas sikat kini? Mga langyaw nga pinulongan kay sosyal?

Makasusubo nga palandongon nga pipila sa atong mga batan-on karon naghunahuna nga sikat sila kung mag-Iningles kaysa mag-Binisaya. Maayo na lang kay daghan pa kog matagboan nga mga tinun-an dinhi sa Unibersidad sa Pilipinas sa Diliman nga dili maulaw magbinisaya. Gani, nagtuon mag Binisaya ang ilang mga higalang Tagalog kay aron masabtan sila. Apan kadaghanan karon mag-code switch sa Ingles ug Bisaya o Tagalog. Madunggan usab kini sa mga taga-akademya, dili makadiretsog istoryag Binisaya, kay masaktan gayod kinig Iningles. Ngano man kaha? Tungod ba kay ang Iningles na ang dagan sa ilang hunahuna?

Maayo gayod ang makat-on sa Iningles kay makatabang kinig dako kanato sa atong pakigkukabildo sa kalibotan. Daghan usab ug trabaho nga atong makuha. Maayo gayod kini, basta dili lamang nato hikalimtan ang kaugalingon natong pinulongan. Dili gayod nato ikapadayag ang lumad natong kultura pinaagi sa ubang sinultihan.

Kung buot natong ipatunhay ug ipreserbar ang atong pinulongan, kinahanglan gamiton ta kini: itudlo sa atong mga anak, bisan asa kita –sa ubang nasod man o sa Pilipinas (nakaila kog daghang Bisaya sa Manila nga magtinagalog na sa ilang mga panimalay, busa dili na makamaong mobinisaya ang ilang mga anak); magsulat kitag mga balak, mga nobela, mga awit, mga komentaryo, ugbp. sa Binisaya; magpasiugda kitag mga indigay gamit ang Binisaya; mamulong kita sa mga miting gamit ang Binisaya, bisan pag larino kitang mo-Iningles.

Ang dangatan sa atong pinulongan anaa kanatong mga lumad nga naggamit niini. Tinuod nga gipairal sa atong gobierno karon ang Filipino ingon nga nasudnong pinulongan. Apan bisan pa niana, nagtuo ako nga dili mamatay ang Binisaya kung dili ta kini tugtan. Oo, mamatay lamang kini kung kitang mga Bisaya mismo ang moselyo sa lapida niini. Ipakita ta ngadto sa uban nga gimanggad nato ang atong pinulongan ug kita manglimbasog aron kini molambo ug motunhay. Kung dili kita ang maningkamot, kinsa pa man?

Pagkaanindot sa kultura nga atong namat-an! Pagkatahom sa pinulongan nga nahimong tulay niini ngadto sa kalibotan! Dili ta kini pasagdan kay basig kita mismo ang magdala niini ngadto sa pagkapukan. Ang mga Bisaya nga nagpakabana maoy makahatag ug kusog sa atong kultura ug pinulongan. Magpahitakos kita aron makab-ot ta ang atong gidamgo nga pagtamod sa atong isigka-Pilipino ug sa kalibotan.

Alang sa kultura ug dilang Binisaya,

Jessie Grace U Rubrico, PhD
www.languagelinks.org
Philippine languages to the world!

11 Responses to “Hagit Alang sa mga Bisaya”

  1. leti Says:

    pagkaayong pagkasulti. kaniadto pa sa high school pa ko, ang among usa ka teacher sige ga complain nganong pilipino, [f pa man sa una] ang nasudnong pinulongan?? ?? kung ang basehan lang unta ang gidaghanon sa gagamit niini… binisaya gyud ang mahimo… pero unsaon … naa may imperial manila.

    ang among simbahan diri, daghang bisaya. kung naa mi sa mall, malipay gyud makadungog sa bisaya. usahay naay moduol namo, mangutana tagaasa mi kay nadunggan nya among sinultihan.. . pagkatam-is paminawon sa atong kaugalingong pinulongan. dire sa CA akong mga anak ug apo, binisaya sinultihan. tagalog among secret language… gamiton kung di namo gusto ipadungog sa 5 yr old nga bata. he will learn the language later on.

    nabasa ko imo lecture. very informative and scholarly. bisaya lagi jud no. 1 of the major languages based on no. of users!!! i am a very slow learners on language. one of my life’s regrets is my failure to learn the few langueges i’ve been exposed to in my life’s journey. my mother was a native of upper agusan del sur, altho her roots were from alubijid, mis. or. she spoke binutuanon [which i missed in your list. is it already extinct?]i can still understand a few words… my relatives in butuan i think still use it, maybe the older ones. my mother for lack of kaestorya in that dialect [maybe] …but later in life was no longer fluent but when relatives visited her or sya mag adto sa agusan enjoy kaayo sila conversing.. .

    4 yrs i’ve spent with marranaos, another beautiful one… about 10 yrs taliwala sa chavacano, ilocano, ilonggo tagalog, samal, yakan etc …. pero bisdak gihapon kong daku.

    exciting jud imo work. you must know or speak different languages @/ or dialects. thanks for bearing with me… gimingaw lang ko sa mga sinultihan.. ..keep up the good work . God bless you for always. have a very fruitful day.

    padayon ta,

    leti

  2. jonas Says:

    Tinuod gayod na daghan na ako na-obserbahan diri na maski mga bata nga dili pa intawon mulakaw ug makasulti iningleson na sa ginikanan kadaghana raba mga “ayasib” ra bang dako.

    Bilib lang ko sa mga latino kay ilang mga anak nga mga gagmay pa fluent gayud sa ilang linguahe ang espanol wala gayud nila hikalimti ang orihinal nila nga dialect, mao na nga ang kadaghana sa mga latino nga diri ra gipanganak duha ang ilang linguahe (english & spanish).

    Ang mga bata ay esmarte kana sila maski dili nimo tudloan ug english diri sa amerika makahibalo gayud kana pag inengles kay wa may Bisaya nga subject sa eskwelahan diri.

    Pagka anindot gayud paminawon nga imong anak nga amerkanong dako (bisaya married to american) pero pastilan kung mag binisaya lupig pa ang taga ilaya. Mao nga hagit gayud kana sa mga Bisaya.

    regards
    jonas minoza

  3. romie Says:

    Salamat kaayo sa imong mga panahom bahin sa Bisaya. Tinuod nga dili gayod nato ikaulaw ang usa ka pagka Bisaya.

    Nahidumdum ako sa pipila na nga milabayng dekada, nga si Atty. Adelino Sitoy sa Cordova, Cebu, ang nagtukod sa usa ka organisasyon nga gitawag “LUDABI”. Dili ko lang mahinumduman ang ensakto nga kahulugan sa acronym, apan morag Lunsayng Binisiya nga gigamit sa mga Cebuano.

    Si Addie ang usa ka inilang magsusulat sa binisaya sa Sugbu, sukad pa sa panahon nga buhi ang magasin nga Bisaya, tungod kay iyang gihatagan ug dakong balor ug bili ang pinulungan Bisaya. Siya usa ka magarbuhon kaliwat ni Lapulapu sa Mactan. Hangtod karon, siya aktibo pa sa organisasyon.

    Daghan kanato wala na makabasa sa magasin Bisaya, labi na ang bag-ong henerasyon. Kini ang magasin nga paborito sa akong ginikanan sukad pa sa 50’s. Walay semana nga mapaltos sa palit sa maong balasahon.

    Nakadumdum ako nga didto ako sa Bacolod sa miaging semana, bisan ang mga Ilonggo gi considerar nga Bisaya, apan ako gihapon gimapulong ang Cebuano nga sinultian. Ang amiga sa akong anak nahimuot sa ako, tungod kay wala gayod ako mosulay pag sulti sa ini-Ilonggo bisan sa taksi drayber. Akong gipaila nga ako sa usa Cebuano-speaking ug nasabtan man sa kadaghanan. Tungod sa akong pasulti sa Bisaya, nangutana sa ang drayber kon taga asa ako. Paghisgut ko sa Cagayan, mitubag ang drayber nga iyang asawa taga Cugman diay apan wala pa siya makaanhi sa Cagayan.

    Tinuod ang obserbasyon nga daghan sa mga Bisaya, labi na kadtong nanimuyo na sa Manila, nga morag nakalimot sa pag sulti sa Bisaya. Tingali tungod kay sa akong kaugalingong obserbasyon sa aktibo pa ka ako sa trabaho sa privadong kompaniya, ang among mga “counterpart” sa Manila dunay taas ug garbo, kay morag naminos sa probinsyano, labi na gayod ang taga Mindanao. Kadaghanan kanila wala masayod sa atong kahimtang sa Mindanao nga daghan pa kanato mas arang arang pa kay kanila.

    Busa isip hagit sa atong mga pagka Bisaya, salamat kaayo sa imong mga hunahuna. Dili gayod nato ikaulaw ang pagsulti sa atong kaugalingong pinulungan.

    Romie

  4. Administrator Says:

    Hi Leti,

    Maayo gyud tudloan ang atong kabataan ug Binisaya. Ingles ang unang pinulongan nga natun-an sa among mga anak, pero pagbalhin namo sa Manila Binisaya na ang among gigamit sa balay aron dili sila makalimot sa ilang gigikanan.

    Mas daghan gyud ang lumad nga Bisaya kay sa lumad nga Tagalog, apan mas daghan ang makasulti sa Filipino kay gitudlo man kini sa mga eskwelahan. Ang datos sa NCSO nagpakita nga migamay ang mga Bisaya (sumala sa census nila sa household population niadtong 2002), pero dili ko motuo niini kay naglibot-libot ko sa Pilipinas ug mas daghan gayod ang mga Bisaya. Bisan diri sa kaulohan daghan gihapog Bisaya, busa ang datos sa SIL (Summer Institute of Linguistics) ang akong gigamit sa akong papel.

    Wala nako nalista ang Butuanon sa akong lektyur kay ang walo lamang ka “major languages” ra ang nalista didto. Makita ang kumpletong listahan sa akong website:
    http://languagelink s.org/onlinepape rs/filang_ loc.html

    Sumala sa akong gibatbat nga historical perspective sa isyu sa atong nasudnong pilungan sa akong lektyur, gikan sa Tagalog, nahimong Pilipino ug karon Filipino na. Buhi pa kaayo ang mga lantugi labot niini nga nagsugod niadto pang unang kongreso sa Pilipinas.

    Ang kagamhanan nagduso sa usa ka nasudnong pinulongan nga gamiton sa tanang Pilipino sa tibuok kapupud-an. Kontrobersyal kaayo kini nga hilisgotan kay moingon man ang dili Tagalog nga mopatay kini sa ilang mga pinulongan. Lagmit tinuod kini. Apan dili lamang Tagalog ang mopatay sa ubang pinulongan -anaa usab ang mga lingua franca sa mga rehiyon sama sa Ilokano ug Cebuano/Binisaya.

    Bisan kon ipamugos pa sa kagamhanan ang national language policy, ako nagtuo nga dili mamatay ang Binisaya kon ang mga Bisaya mogamit niini kanunay. Maayo man ganing makabalo kitag Tagalog o Filipino kay makabentaha na kita sa ubang tawo. Kon mas daghan ang lenguahe nga imong mahibal-an, mas dako ang imong bentaha. Tun-an man gani nato ang Ingles, Pranses, Ininsik, Aleman, Hinapon, ug uban pa ayha pa kanang gipamugos kanatong pinulongan sa kaulohan. Importante lang nga dili nato isalikway ang lumad tang sinultihan alang sa ubang pinulongan. Ang kaugmaon ug katunhayan sa Binisaya anaa sa kamot sa mga Bisaya.

    Mag-amping lang kita nga sa pagdepensa ta sa Binisaya, tamdon ta usab ang ubang pinulongan ug ang kultura nga gipahayag niini.

    Daghang salamat sa imong reaksyon sa akong hagit.

    Pag-ayo-ayo,

    Jessie

  5. alexeduave Says:

    Maayo kaayo nga panghuna-huna, patsada, suporta ko ana. Bangon mga Bisaya, i-asdang ang atong kultura.

    Alex

  6. herbert Says:

    Wow! Maayong pagkatunong Pastor Alex ug Maam Jessie sa akong programa diri sa Los Angeles nga hugpong sa mga BISAYA. Hehehehe.Tama na!

    Bing Gadian

  7. leofski Says:

    Yes, yes, yes. Dili gayud nato ikaulaw ang atong pinulungan nga bisaya. Dinhi sa New York, daghan kaayo ug mga bisaya gikan sa lain-laing dapit sa Mindanao ingon man sa Sugbo ug ubang dapit sa Visayas nga binisaya ang pinulungan.

    Daghan ang mga Pilipino dinhi sa US nga magtinagalog pero maklaro mo man gayud kung tinuod ba gayud silang tagalog tungod sa kagahi sa dila. Ako dayon silang pangutan-on ug tagadiin sila? Sus, mga bisaya man diay ah nabibo dayon mi ug estorya.

    Sa among simbahan dinhi sa NY, halos kaming tanan mga bisaya, 2 ra ang tagalog pero makasabot na sila dili lang kaestorya . Ang among pastor si Rev. Reuben Cedeno. Bibo kaayo kami. Hinaut unta nga kadtong mga Pilipino nga gusto makighimamat pa ug mga higala adto mo sa among simbahan, NYUCC. Naa mi ug website ug ang address naa pud didto.

    leofski

  8. Ung thu buong trung Says:

    Ung thu buong trung…

    “[…]languagelinks.org Blog » Blog Archive » Hagit Alang sa mga Bisaya[…]”…

  9. Cheap True Religion Says:

    Cheap True Religion…

    I’m really impressed with your writing skills as well as with the layout on your blog. Is this a paid theme or did you customize it yourself? Either way keep up the nice quality writing, it is rare to see a nice blog like this one nowadays…..

  10. poker uang asli Says:

    …[Trackback]…

    […]you make blogging glance[…]…

  11. ray ban glasses Says:

    ray ban glasses…

    Thanks very interesting blog!…

Leave a Reply

You must be logged in to post a comment.